TARIXIY MANBALAR ASOSIDA TALABALARDA TARIXIY TAFAKKUR VA TARIXIY-MADANIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI

Авторы

  • Shohjahon G‘aybulla o‘g‘li Ne’matullayev Jizzax davlat pedagogika universiteti Ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitish metodikasi (Tarix) mutaxassisligi magistranti Автор https://orcid.org/0009-0004-6161-5559

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.23835366

Аннотация

Maqolada oliy ta’limda tarixiy manbalar asosida talabalarning tarixiy tafakkuri va tarixiy-madaniy kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ilmiy asoslab berilgan. Tadqiqotning maqsadi manba bilan ishlashni kompetensiyalarni shakllantirish vositasi sifatida tahlil qilish va uning samarali amalga oshishini ta’minlovchi shartlar tizimini aniqlashdir. Bu esa qamrov kengayib, kredit-modul tizimiga o‘tilayotgan hozirgi sharoitda ayniqsa dolzarbdir. Ishda oliy ta’lim sohasidagi normativ hujjatlar, tarixiy tafakkur bo‘yicha xalqaro empirik tadqiqotlar natijalari hamda O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tarixiga oid yozma, moddiy va vizual manbalarning yaratilish faktlari va didaktik imkoniyatlari qiyosiy tahlil qilindi. Ilmiy yangilik sifatida tarixiy tafakkurning to‘rt komponenti (manba tanqidi, kontekstlashtirish, taqqoslash va sababoqibat tahlili, talqin) tarixiy-madaniy kompetensiyaning bilimiy, qadriyatli, faoliyatli va kommunikativ qismlari bilan yagona modelda bog‘landi. Tadqiqot natijasida beshta pedagogik shart – manbalarning tizimli tanlanishi, muammoli-tadqiqot topshiriqlari, bosqichma-bosqich metodik yordam, natija, faoliyat va baholash uyg‘unligi hamda madaniy-axborot muhiti - aniqlandi. Shartlarni amalga oshirish uchun to‘rt bosqichli modul, 80 daqiqalik namunaviy mashg‘ulot va to‘rt mezonli uch darajali baholash rubrikasi ishlab chiqildi. Modelning samaradorligini tekshirish uchun tajriba va nazorat guruhlarini o‘z ichiga olgan tajriba-sinov dizayni belgilab berildi; unda boshlang‘ich va yakuniy diagnostika, rubrika bo‘yicha baholash hamda natijalarni statistik taqqoslash nazarda tutiladi. Maqola natijalaridan oliy ta’lim pedagoglari, tarix o‘qituvchilari va magistrantlar o‘quv jarayonini loyihalashda va mavzular kesimida manbalar bankini shakllantirishda foydalanishi mumkin.

Ключевые слова

tarixiy tafakkur, tarixiy-madaniy kompetensiya, tarixiy manba, manba tanqidi, pedagogik shart-sharoitlar, constructive alignment, kredit-modul tizimi, oliy ta’lim

Библиографические ссылки

1. Wineburg, S. (2001). Historical Thinking and Other Unnatural Acts: Charting the Future of Teaching the Past. Philadelphia: Temple University Press.

2. Seixas, P., & Morton, T. (2013). The Big Six Historical Thinking Concepts. Toronto: Nelson Education.

3. Wineburg, S., McGrew, S., Breakstone, J., & Ortega, T. (2016). Evaluating Information: The Cornerstone of Civic Online Reasoning. Stanford Digital Repository. http://purl.stanford.edu/fv751yt5934

4. UNESCO World Heritage Centre. Uzbekistan: States Parties. https://whc.unesco.org/en/statesparties/UZ/; Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor (ref. 1675).

5. Collingwood, R. G. (1946). The Idea of History. Oxford: Clarendon Press.

6. Bloch, M. (1953). The Historian’s Craft. New York: Alfred A. Knopf.

7. Wineburg, S. (1991). Historical problem solving: A study of the cognitive processes used in the evaluation of documentary and pictorial evidence. Journal of Educational Psychology, 83(1), 73–87.

8. Wineburg, S. S. (1991). On the reading of historical texts: Notes on the breach between school and academy. American Educational Research Journal, 28(3), 495–519.

9. Lévesque, S. (2008). Thinking Historically: Educating Students for the Twenty-First Century. Toronto: University of Toronto Press.

10. Lee, P., & Ashby, R. (2000). Progression in historical understanding among students ages 7–14. In P. Stearns, P. Seixas & S. Wineburg (Eds.), Knowing, Teaching, and Learning History: National and International Perspectives (pp. 199–222). New York: New York University Press.

11. VanSledright, B. A. (2014). Assessing Historical Thinking and Understanding: Innovative Designs for New Standards. New York: Routledge.

12. Wineburg, S., Martin, D., & Monte-Sano, C. (2011). Reading Like a Historian: Teaching Literacy in Middle and High School History Classrooms. New York: Teachers College Press.

13. Reisman, A. (2012). Reading like a historian: A document-based history curriculum intervention in urban high schools. Cognition and Instruction, 30(1), 86–112.

14. Ahonen, S. (2005). Historical consciousness: a viable paradigm for history education? Journal of Curriculum Studies, 37(6), 697–707.

15. Thorp, R., & Persson, A. (2020). On historical thinking and the history educational challenge. Educational Philosophy and Theory, 52(8), 891–901.

16. Safarov, B. (2025). Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tarix fanini o‘qitish metodikasining umumiy konsepsiyasi va ahamiyati. Jamiyat va innovatsiyalar – Society and innovations, 6(2), 93–99. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2-pp93-99

17. Jurayev, B. (2026). Pedagogika tarixini o‘qitishda talabalarda tarixiy tafakkurni rivojlantirish. “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali, 4(5), 6–9. https://doi.org/10.5281/zenodo.20252767

18. Axmedov, A. M. (2025). Tarixiy tafakkur tushunchasi va uning tarix ta’limidagi o‘rni. Golden Brain, 3(20), 194–200.

19. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.

20. Biggs, J., & Tang, C. (2011). Teaching for Quality Learning at University (4th ed.). Maidenhead: Open University Press / McGraw-Hill.

21. Narshakhī, A. B. M. (1954). The History of Bukhara (Translated from a Persian abridgment of the Arabic original by R. N. Frye). Cambridge, MA: The Mediaeval Academy of America.

22. Babur, Z. M. (1996). The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor (Translated and edited by W. M. Thackston). New York: Oxford University Press.

23. Li, R. (Trans.). (1995). The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions. Berkeley, CA: Numata Center for Buddhist Translation and Research.

24. Encyclopaedia Iranica. Āthār al-bāqīa ʿan al-qorūn al-ḵālīa (The Chronology of Ancient Nations) by Bīrūnī. https://www. iranicaonline.org/articles/atar-al-baqia-an-al-qorun-al-kalia-the-chronology-of-ancient-nations-by-biruni/

25. Encyclopaedia Iranica. Afrāsīāb ii. Wall paintings. https://www.iranicaonline.org/articles/afrasiab-ii-wall-paintings AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI 13.00.00 Pedagogika fanlari 13.00.01 Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi 13.00.02 Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) 13.00.03 Maxsus pedagogika 13.00.04 Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi 13.00.05 Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi 13.00.06 Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) 13.00.07 Ta’limda menejment 13.00.08 Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi 13.00.09 Ijtimoiy pedagogika 07.00.00 Tarix fanlari 19.00.00 Psixologiya fanlari 01.00.00 Fizika-matematika fanlari 02.00.00 Kimyo fanlari 03.00.00 Biologiya fanlari 09.00.00 Falsafa fanlari 10.00.00 Filologiya fanlari 11.00.00 Geografiya fanlari AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI

Загрузки

Опубликован

2026-10-26

Как цитировать

TARIXIY MANBALAR ASOSIDA TALABALARDA TARIXIY TAFAKKUR VA TARIXIY-MADANIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI. (2026). «Maktabgacha Va Maktab ta’limi» Jurnali, 4(10), 368-377. https://doi.org/10.5281/zenodo.23835366

Страницы

368-377

Цитирование

Открыть в Google Scholar
Том 4 № 10 (2026): «Maktabgacha va maktab ta’limi» jurnali 10-son