Ta’lim jarayonida gamifikatsiya va didaktik o‘yinlar orqali metakognitiv kompetensiyalarni shakllantirish metodikasi
DOI:
https://doi.org/10.5281/Ключевые слова:
metakognitsiya, metakognitiv kompetensiya, gamifikatsiya, didaktik o‘yin, o‘z-o‘zini tartibga solish, o‘quv motivatsiyasi, “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi.Аннотация
Maqolada gamifikatsiya va didaktik o‘yinlar orqali o‘quvchilarda metakognitiv kompetensiyalarni shakllantirish
masalasi nazariy jihatdan tahlil qilinadi. O‘zbekiston ta’lim tizimidagi dolzarb muammolar hamda “Yangi O‘zbekiston”
taraqqiyot strategiyasi (PF-60, 2022-yil) doirasida amalga oshirilayotgan islohotlar nuqtai nazaridan asosiy pedagogik
nazariyalar ko‘rib chiqiladi va ularning amaliy ahamiyati yoritiladi. Metakognitsiya tushunchasining ilmiy asoslari Jon Flavell
(1976-yil), Ann Brown (1987-yil) va Barry Zimmerman (2000-yil) nazariyalari asosida tahlil etiladi. Metakognitiv kompetensiyalarning
to‘rtta asosiy komponenti – rejalashtirish, monitoring, baholash va refleksiya – didaktik o‘yinlar muhitida
qanday namoyon bo‘lishi ochib beriladi. Gamifikatsiyaning pedagogik samaradorligi Deci va Ryan (1985-yil) tomonidan
ishlab chiqilgan o‘z-o‘zini aniqlash nazariyasi hamda Csikszentmihalyi (1990-yil) oqim nazariyasi asosida asoslanadi.
Didaktik o‘yinlarning metakognitsiyaga ta’siri Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi konsepsiyasi doirasida uchta mexanizm
orqali izohlanadi: tezkor teskari aloqa, xavfsiz sinov muhiti va kognitiv yukni optimallashtirish. Shuningdek, O‘zbek
tadqiqotchilari O‘rinboyev M.I., Pardayeva M.D., Davletov N.K. va boshqalarning ilmiy ishlari ham tahlilga jalb etiladi.
PISA-2022 tadqiqoti natijalari metakognitiv ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan o‘quvchilarning akademik muvaffaqiyati sezilarli
darajada yuqori ekanligini tasdiqlaydi. Maqola xulosasida gamifikatsiya va didaktik o‘yinlarni ta’lim jarayoniga integratsiya
qilish metakognitiv kompetensiyalarni rivojlantirishning samarali yo‘li ekanligi ilmiy jihatdan asoslanadi.
Библиографические ссылки
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 23-yanvardagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni: https://lex.uz/ru/docs/-5841063
2. O‘rinboyev, M.I. (2024). Fizika o‘qitish amaliyotida metakognitiv faoliyatlarni takomillashtirish. ADPI ilmiy xabarnomasi.
Andijon, 2024, №3, 48–51-betlar.
3. O‘rinboyev, M.I., Yo‘lchiyev, Sh.X. (2024). Umumiy ta’lim maktablarida metakognitiv faoliyatlarni takomillashtirish.
International Journal of Education, Social Science & Humanities, Vol. 12, Iss. 6, 1637–1641-betlar.
4. O‘rinboyev, M.I. (2025). Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika fanini o‘qitishda o‘quvchilarning metakognitiv faoliyatlarini
takomillashtirish. Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Namangan:
NamMTI, 2025. – 52 b. [Pardayeva M.D., Davletov N.K., Jumaev N.R., Nuriddinov R., Kadirova D. tadqiqotlari
muhokama qilingan].
5. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University
Press.
6. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. Plenum Publishing
Corporation.
7. Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper & Row.
8. Veenman, M. V. J., Van Hout-Wolters, B. H. A. M., & Afflerbach, P. (2006). Metacognition and learning: Conceptual and
methodological considerations. Metacognition and Learning, 1(1), 3–14.
9. OECD (2023). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. OECD Publishing.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
