YOSHLARNING SHAXSLARARO MUNOSABATLARIDA PSIXOLOGIK CHEGARALARNI SHAKLLANTIRISHNING INTEGRATIV MODELI: SHAXSIY, OILAVIY VA RAQAMLI-MADANIY DETERMINANTLAR
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23310590Аннотация
Maqolada yoshlarning shaxslararo munosabatlarida psixologik chegaralar shakllanishining shaxsiy hamda ijtimoiy-psixologik determinantlari integrativ nazariy model asosida tahlil qilinadi. Psixologik chegara shaxsning o‘z fikri, hissiyoti, ehtiyoji, qadriyati, tanlovi va mas’uliyatini boshqalarnikidan farqlash, ayni paytda emotsional yaqinlik hamda hamkorlikni saqlash imkonini beruvchi dinamik o‘zini boshqarish tizimi sifatida talqin etiladi. Nazariy tahlilda M. Bowenning o‘zlik differensiallashuvi konsepsiyasi, bog‘lanish nazariyasi, o‘z-o‘zini belgilash nazariyasi va ekologik-tizimli yondashuvning tushuntirish imkoniyatlari birlashtiriladi. Shaxsiy determinantlar sifatida o‘zini anglash, o‘zini qadrlash, emotsional regulyatsiya, assertivlik va refleksivlik; ijtimoiy-psixologik determinantlar sifatida esa oiladagi avtonomiyani qo‘llab-quvvatlash, psixologik nazorat, bog‘lanish xavfsizligi, tengdoshlar ta’siri, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, raqamli kommunikatsiya va madaniy me’yorlar ko‘rib chiqiladi. Psixologik chegaralarning funksional, diffuz va rigid ko‘rinishlari farqlanib, ularning yoshlarning psixologik farovonligi hamda munosabatlar sifatiga ehtimoliy ta’siri yoritiladi. O‘zbekistonning oilaparvar va jamoaviy qadriyatlar ustuvor ijtimoiy-madaniy sharoitida avtonomiyani aloqadorlikka qarama-qarshi qo‘ymasdan rivojlantirish zarurligi asoslanadi. Maqola yakunida empirik tadqiqot uchun konseptual model, tekshiriladigan gipotezalar va profilaktik-amaliy yo‘nalishlar taklif etiladi.Ключевые слова
psixologik chegaralar, o‘zlik differensiallashuvi, shaxsiy avtonomiya, bog‘lanish, assertivlik, psixologik nazorat, yoshlar, shaxslararo munosabatlar, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, raqamli muhitБиблиографические ссылки
1. Calatrava, M., Martins, M. V., Schweer-Collins, M., Duch-Ceballos, C., & Rodríguez-González, M. (2022). Differentiation of self: A scoping review of Bowen Family Systems Theory’s core construct. Clinical Psychology Review, 91, 102101. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102101
2. Józefczyk, A. (2023). Multigenerational transmission of differentiation of self - Toward a more in-depth understanding of Bowen’s theory concept. Journal of Marital and Family Therapy, 49, 634-653. https://doi.org/10.1111/jmft.12645
3. Silk, J. S., Morris, A. S., Kanaya, T., & Steinberg, L. (2003). Psychological control and autonomy granting: Opposite ends of a continuum or distinct constructs? Journal of Research on Adolescence, 13(1), 113-128. https://doi. org/10.1111/1532-7795.1301004
4. Skowron, E. A., & Schmitt, T. A. (2003). Assessing interpersonal fusion: Reliability and validity of a new DSI fusion with others subscale. Journal of Marital and Family Therapy, 29(2), 209-222. https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.2003. tb01201.x
5. Linde-Krieger, L. B., Yates, T. M., et al. (2024). Psychometric properties of the parent and youth versions of the Inadequate Boundaries Questionnaire in community and clinical samples of adolescents. Child Psychiatry & Human Development, 55(3), 705-718. https://doi.org/10.1007/s10578-022-01438-0
6. Delgado, E., Serna, C., Martínez, I., & Cruise, E. (2022). Parental attachment and peer relationships in adolescence: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(3), 1064. https://doi. org/10.3390/ijerph19031064
7. Pérez, J. C., Cumsille, P., & Martínez, M. L. (2021). Parental psychological control: Maternal, adolescent, and contextual predictors. Frontiers in Psychology, 12, 671745. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.671745
8. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness. New York: Guilford Press. AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI
9. Bronfenbrenner, U., & Morris, P. A. (2006). The bioecological model of human development. In W. Damon & R. M. Lerner (Eds.), Handbook of Child Psychology (6th ed., Vol. 1, pp. 793-828). Wiley. https://doi.org/10.1002/9780470147658. chpsy0114
10. Arnett, J. J. (2000). Emerging adulthood: A theory of development from the late teens through the twenties. American Psychologist, 55(5), 469-480. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.5.469
11. Sun, P., Fan, X., Sun, Y., Jiang, H., & Wang, L. (2019). Relations between dual filial piety and life satisfaction: The mediating roles of individuating autonomy and relating autonomy. Frontiers in Psychology, 10, 2549. https://doi. org/10.3389/fpsyg.2019.02549
12. Peng, C., Shen, Y., Zhang, Z., Chen, H., Ye, S., Li, Y., et al. (2025). Relationship between cross-generational coalitions and depression among Chinese college students: The chain mediating roles of self-differentiation and interpersonal adaptation. Psychology Research and Behavior Management, 18, 1403-1422. https://doi.org/10.2147/PRBM.S525764
13. O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali. (2026). “Yangi O‘zbekiston yoshlari - 2030” strategiyasi bo‘yicha ma’lumot.
14. UNICEF. (2026). Adolescent Mental Health Hub: Helping Adolescents Thrive. https://www.unicef.org/adolescentmentalhealthhub
15. Bowen, M. (1978). Family Therapy in Clinical Practice. New York: Jason Aronson.
16. Barber, B. K. (1996). Parental psychological control: Revisiting a neglected construct. Child Development, 67(6), 3296- 3319. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1996.tb01915.x AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI 13.00.00 Pedagogika fanlari 13.00.01 Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi 13.00.02 Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) 13.00.03 Maxsus pedagogika 13.00.04 Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi 13.00.05 Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi 13.00.06 Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) 13.00.07 Ta’limda menejment 13.00.08 Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi 13.00.09 Ijtimoiy pedagogika 07.00.00 Tarix fanlari 19.00.00 Psixologiya fanlari 01.00.00 Fizika-matematika fanlari 02.00.00 Kimyo fanlari 03.00.00 Biologiya fanlari 09.00.00 Falsafa fanlari 10.00.00 Filologiya fanlari 11.00.00 Geografiya fanlari AKTABGACHA VA AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTAB TA’LIMI Mas’ul muharrir: Ramzidin Ashurov
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 «Maktabgacha va maktab ta’limi» jurnali

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
